حکمرانی اندیشه 

                                                    درباره اسماعیل شاهرودی

                                                                                         علیرضاعباسی

                                                                           منبع : مجله رودكي- فروردين 91

شرح وبسط شخصیت وشرایط زندگی شاعران ، فقط می تواند صورتی از ادای دین نسبت به آنها باشد که منشا اخلاقی دارد و ربطی به ویژگی سروده هایشان پیدا نمی کند . چنین شرح و بسط هایی به همان اندازه که حکایت های اخلاقی می سازند سرنوشت هنری شاعر را به مخاطره انداخته و مختصات قابل بررسی آثارش را مستورنگاه می دارد . 

نوشتن نقد به استناد دقت نظر در آثار شاعران می تواند درک صحیح تر از شعرآنها را ممکن سازد و خواسته شاعر چه می تواند باشد جز اینکه از طریق شعرش فهمیده شود و زوایای ذهنی اش روشن گردد .

درباره شاعران نسل های پیشین مهم تر این است که به دلیل وجود تجربه تاریخی و امکان احاطه بر مختصات فرهنگی ، اجتماعی و سیاسی پیرامون آنها می توان موقعیت هنری و جایگاه آثارشان را دقیق ترمورد تحلیل قرار داد .

بهترین و شاید معتبرترین معیار برای تعیین جایگاه اجتماعی و هنری شاعران نسل های پیشین علاوه برنظرداشتن به شناختنامه ای که هم نسلان شان  درباره احوال و شرایط زندگی آنها نوشته اند ، در واقع اسنادی است که در قالب آثار از آنها بجا مانده و توانایی انتقال منش فکری و شکوه زیباشناختی را دارند . برای درک از میزان اهمیت شاعران ، تحلیل آثار و شفاف سازی ظرفیت ها و بطور خاص اندیشه موجود در سروده هاشان نسبتا کافی است .

اسماعیل شاهرودی ( آینده ) از آن دست شاعرانی ست که به سبب اتخاد مواضعی متفاوت در آثارش نگاه جامعه ادبی پیرامون را متوجه خود ساخته بود . تفاوت مورد نظر ریشه در نوع نگاه زیباشناسانه ای دارد که مختصات آن را می توان درسروده های وی جستجو کرد.

توجه به شعر شاهرودی در کنار سایرین امکان درک دقیق تری از روند حرکتی شعر معاصر ایجاد می کند و این تنها ایجاب یک ضرورت تاریخی نیست بلکه مختصات ویژه شعر او در وجوه زبان و معنا و تقابل این دو اهمیت بررسی شعر شاهرودی را افزایش می دهد ، مختصاتی که پتانسیل شکل گیری مجدد آن در سروده هایی وجود دارد که از سویی متوجه محور معنایی و ازطرف دیگر درصدد کنار زدن فرم اجتماعی زبان هستند  و اتفاقا پس از شاهرودی به گونه ای دیگر در شعرمعاصرایران تجربه شد.

چاپ شش مجموعه شعر مستقل از سال های 1330 تا 1351 مهر تاییدی بر حضور مداوم اسماعیل شاهرودی در عرصه شعر ایران و چاپ دو کتاب در قالب گزیده و مجموعه اشعاردر سال های 1348 و  1380و نیز آثار و گفتگوی های دیگران درباره او از توجه جامعه ادبی به این شاعر معاصر حکایت دارد . 

جدا از کمیت اشاره شده ، کیفیت آثار شاهرودی به گونه ای است که بررسی تحلیلی آثار وی از طریق معیارهای زیبا شناختی و میزان رابطه با جهان واقعی ، از سویی نمایانگر نقاط قوت و از سوی دیگر نشان دهنده آسیب هایی خواهد بود که به عنوان یک تجربه قابل اعتنا در روند شعر معاصر توجه بیشتری از آنچه که بوده است را طلب می کند .

مواضع زیباشناسانه وی در سروده های آغازین و واپسینش نسبت به هم صورتی دوگانه و متفاوت پیدا کرده که این بواسطه گسترش میل به حرکت ، در وجوه تصویری زبان  و محتوای سروده هایش قابل ردیابی است .

گرایش آغازین شاهرودی به شعر نیما درواقع برآمده ازتوجه وی به اقلیت شدگی به مفهوم فلسفی آن بوده ، چرا که شعر و نظریات نیما در جایگاه یک انقلاب ادبی خود زمینه چنین امری را فراهم آورده بود . شاگردان نخبه تر نیما نیز توانستند ازراهی که او برایشان گشود مسیر مستقل و منحصر بفرد دیگری پیدا کنند که بر جریان جاری عمومی تاثیرگذار باشد .

اهمیت اسماعیل شاهرودی در این زمینه که او نیز در پی یافتن چنین مسیری بوده و در سروده هایش به نوگرایی در مقابل تکرار تجربه توجه داشته ، روشن است وعدم تاثیرگذاری نحوه سرایش  او و آسیب های متوجه شعرش را نمی توان بصورت تجربی و تنها با سطحی نگری رایج درباره آثارش به منزله افسارگسیختگی زبانی توجیه کرد .

شعر شاهرودی اگرچه به دلیل پوسته سخت زبانی اش امکانات رابطه را تحت الشعاع قرار می دهد اما دچار توهم نیست و در پی ایجاد وهم برای پوشش دادن ضعف هایش هم نیست (مسئله ای که در شعر بسیاری از مدعیان آوانگاردیسم مشهود است ) چرا که کانون معنایی سروده ها علیرغم سخت شدن پوسته زبانی ،همواره مد نظر قرار داده شده و این را می توان از نشانه های عینی و صریحی دریافت  که شاهرودی  لابلای  تصاویر نسبتا گنگ سروده هایش قرار می دهد .

او در همه عمر شاعری خود چه زمانی که از پیشنهادات ساختاری نیما پیروی می کرده و چه دوره ای که به یک افق زبانی دیگراندیشیده ، در وجه محتوا شاعری خنثی و بی تفاوت نسبت به مشترکات اجتماعی و مواضع انسانی نیست اگرچه ممکن است مخاطب برای درک این موضوع دربرخی سروده هایش با لایه ای سخت روبروباشد .

با تمام این احوال نمی توان انکار کرد که نقطه آسیب پذیری شعراسماعیل شاهرودی درزبانی است که خود ، آن را غایت و عامل برجسته زیباشناسانه سروده هایش می پنداشته و تلاشش را برای دستیابی به استقلال شاعرانه بر پایه زبانی بنا نهاده که کلام در آن تکیه قابل توجهی به تصویر دارد ، زبانی که مختصات متفاوتش مربوط به تغییرات نحوی و رویه بیان نیست بلکه شیوه غیر معمول موجود در آن با گنگ شدگی بخشی از تصاویر ایجاد شده نسبت مستقیمی دارد .

شاهرودی اگرچه به سبب توجه اش به حفظ اندیشه مداری سروده ها ، بین تصاویر گاه گنگ، نشانه هایی روشن قرار داده و راه را برای درک آنچه خود از معنا نظر دارد باز گذاشته اما گاهی نیز با افراط  در ایجاد چنین تصاویری لااقل مناسبات رابطه و گشایش جهان هنری آثارش را تحت الشعاع قرار داده و از طراوت روح زیباشناسانه موجود در آنها نیز کاسته است . 

البته به نظر نمی رسد که شاهرودی صرفا قصدی برای به تاخیر انداختن مدام معنا داشته زیرا اصرار او به  دادن نشانه های مستقیم حتی زمانی که نگاهش به زبان تا مرز افراط پیش می رود ، قابل دریافت است .

اگرچه شعراسماعیل شاهرودی به هردلیل نتوانست به جایگاه یک شیوه تاثیرگذار سرایش در جریان شعر معاصر برسد اما عواملی که چنین توقعی را بوجود آورده بود نشان می دهند  آثاراو دارای مختصاتی است که همواره به عنوان یک تجربه متفاوت و منحصر بفرد مورد توجه قرار گرفته و روشن است که نمی توان شاهرودی را شاعری غیر حرفه ای و کم اهمیت تلقی کرد. 

این ادعا حتی به دلیل برخورداری شاهرودی از شخصیتی ویژه و یا صرفا به سبب جنون شاعری که در شرح احوال او از سوی هم نسلانش بیشتر از آن یاد شده ، نیست چراکه اینها به واقع دلایل جزیی تری هستند که دردسته بندی های اخلاقی قراردارند تا شناخت هنری .   

مسئله نسبتا محسوسی که در روند زندگی هنری شاهرودی وجود دارد این  است که میل اولیه شکل گرفته در او برای سازماندهی تفاوت در زبان سروده هایش  رفته رفته آنها را متحمل قرارگیری در وضعیتی نمود که دور شدن از همه اشکال عمومی یا حتی خاص در آنها قابل پذیرش بوده و گویی رسیدن به یک انزوای ناگریز برای او و شعرش امری طبیعی است .

علت شکل گیری انزوای مورد نظر قطعا با آمادگی ذهن او و نحوه دریافت هایش از ساختار اجتماعی پیرامون ( زیست جهان او) غیر مرتبط نبوده است .

خورندگی ناگریزانزوای درونی که در سال های پایانی عمر شاهرودی گسترش یافت تدریجا روح و روحیه او را هم تحت الشعاع قرار داد و سرنوشت متفاوتی را برای او رقم زد ؛ اما نمی توان آن را به تقدیر نسبت داد چرا که اسماعیل شاهرودی حدود ده سال پیش از مرگش در شعری  به نام کجاست آنکه ... ، درباره تقدیر چنین سروده است :

زبان حادثه در کار است

و حرف

ز حکم‌رانی اندیشه است بر تقدیر

و این زمان تقدیر

مجاب دست توانای فکر انسان است.